Kiedy skończyłem liceum i zastanawiałem się nad tym czym są motywy w pisaniu, wyobrażałem sobie nieprzebraną pustynię pełną sypkiego, żółtego piasku. Wokół mnie roztaczała się pustka, a na niebie świeciło ogromne, nieubłagane słońce. Głęboko pod powierzchnią ziemi tkwiły szkielety motywów literackich, których zupełnie nie rozumiałem. Znajdowała się tam Zemsta, Zdrada, Niespełniona Miłość, Przeznaczenie i wiele, wiele innych. Sądziłem, że motywy zupełnie mi się w życiu nie przydadzą. Tak szedłem i szedłem przez życie, aż pewnego dnia coś zrozumiałem, a kiedy to zrozumiałem, uderzyłem się z całej siły w czoło.

To było tak oczywiste, że nie mogłem uwierzyć, że wcześniej na to nie wpadłem. Przecież przez lata, kiedy pisałem własne historie, opowiadania i próby powieści, sam używałem różnego rodzaju motywów, aby je opowiedzieć, znaleźć inspirację i wyznaczyć sobie cele. Gdy to sobie uświadomiłem, nagle z nieba spadł deszcz, a moja metaforyczna pustynia zaczęła się zielenić, zamieniając się w oazę. Pod nogami wyrosła trawa, a wokół pojawiły się palmy dające ożywczy cień. Na horyzoncie zobaczyłem spokojnie płynący strumień. Nagle motywy stały się moim przyjacielem, a nie tylko suchą teorią, której uczy się znudzonych uczniów w liceum i podstawówce.

Motywy mogą być niesamowitą siłą twórczą, jednak trzeba dać im szansę i spojrzeć jak na narzędzie, które może pomóc w opowiadaniu historii.

Na potrzeby tego artykułu podzieliłem motywy na trzy części: motyw osobowy, motyw fabularny oraz motyw świata. Na wstępie chciałbym zaznaczyć, że nie jest to kategoryzacja akademicka, tylko moje własne rozróżnienie, którego używam, aby tworzyć ciekawsze historie.

Pierwszym motywem jest motyw osobowy, siła, która może ożywić każdego bohatera.

Głównym bohaterem jest…

Usiądźcie wygodnie na krześle, kanapie lub fotelu i przez chwilę zastanówcie się nad swoim ulubionym filmem, książką, serialem albo grą komputerową. Następnie spróbujcie odpowiedzieć sobie na pytanie:

„Jaka jest najbardziej charakterystyczna cecha tego dzieła?”

Często odpowiedź będzie brzmieć: główny bohater lub główna bohaterka. Jeśli pomyśleliście o Wiedźminie, pewnie na myśl przyjdzie wam Geralt z Rivii. Kiedy waszą ulubioną serią jest Harry Potter, zapewne pomyślicie o chłopcu, który przeżył albo o barwnej zbieraninie innych postaci, które zapełniały ten świat.

Zwykle najbardziej charakterystycznym elementem danej historii jest jej główny bohater. To na niego spada największy ciężar fabularny. To z nim spędzamy najwięcej czasu, śledząc jego wzloty i upadki. Ważne jest więc, żeby tak istotna postać była charakterystyczna i odróżniała się od reszty. Aby tego dokonać, z pomocą przychodzi nam narzędzie, jakim jest motyw osobowy.

Można o nim myśleć jak o konstrukcji złożonej z dwóch pytań. Pierwsze z nich próbuje odpowiedzieć na to, kim jest dana postać w świecie fabuły, a drugie co w tym momencie dominuje w jej życiu.

Na pierwszy rzut oka może brzmieć to skomplikowanie, ale tak naprawdę wcale takie nie jest.

Każdy z nas, świadomie czy nie, tworzy swój własny, prywatny motyw osobowy. Kiedy pisałem pierwszy artykuł, sam taki stworzyłem. Przedstawiłem się słowami:

„Mam na imię Jakub Borkowski i jestem studentem…”

W tym momencie odpowiedziałem na pierwsze pytanie, które zadaje motyw osobowy. Kim jestem w tym świecie? Studentem. Proste? Proste.

Wy, drogie osoby, które to czytacie, również stworzyliście kiedyś taki motyw. Na pierwszym spotkaniu podaliście komuś rękę i powiedzieliście coś w rodzaju:

„Jestem Marcin i jestem inżynierem”.

Stwierdziliście jaką rolę pełnicie w otaczającej was rzeczywistości.

Powiecie:

„No dobrze, Kuba, pierwsze pytanie jest proste, ale co oznacza to drugie? Jak można opowiedzieć o tym, co dominuje w czyimś życiu?”

Już spieszę z wyjaśnieniem.

Wrócę do przykładu samego siebie. Odpowiedziałem już, kim jestem, a następnie kontynuowałem swoją introdukcję słowami:

„we wrześniu będę miał obronę pracy licencjackiej…”

Pokazałem w ten sposób co w tym momencie jest dla mnie najważniejsze, co u mnie w życiu dominuje.

Wy również, tworzycie, świadomie lub nie, drugą część motywu osobowego stwierdzając na przykład, że przeprowadziliście do nowego miejsca, albo wasz syn lub córka idzie właśnie do podstawówki lub bierzecie ślub. W takich momentach pokazujecie co dominuje w waszym życiu, co jest w tym momencie dla was najważniejsze

Kiedy wyjaśniliśmy już sobie, czym jest motyw osobowy, spróbujmy odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób może się on przydać w pracy nad powieścią. Pozwala on zdefiniować postać i zamienić bezimienną jednostkę w bohatera, z którym można się identyfikować i którego zachowanie można sobie wyobrazić.

Postać o imieniu Piotr Nowak nic jeszcze nie mówi. Może być kimkolwiek spośród milionów ludzi na świecie. Jednak bankier Piotr Nowak pokazuje już, do jakiej klasy społecznej należy ta postać, a także może sugerować jej zachowanie oraz postawy moralne. Natomiast bankier Piotr Nowak, którego niedawno rzuciła dziewczyna, staje się bohaterem, o którym można pisać historię.

Na podstawie tego krótkiego opisu można domyślić się, że postać ta będzie smutna. Może będzie chodzić do barów, aby się upić albo jej celem będzie odnalezienie nowej miłości. Jak widać, historia zaczyna ożywać i stawać się ciekawa.

Jednak w tym obrazie czegoś brakuje. Jakiejś siły, która będzie ciągnąć tę postać do przodu i popychać ją do wykonywania nowych rzeczy. Tą siłą jest motyw fabularny.

Ta natrętna mucha

Kiedy siedzę w swoim mieszkaniu i piszę do was te słowa, wokół mojej głowy lata mucha. Mały owad, małe diabelskie stworzenie, które cały czas pozostaje w ruchu, przemieszczając się z miejsca na miejsce. Jednak najgorsze jest jej bzyczenie. Wcale nie głośne, wcale nie ostre, ale bardzo, bardzo denerwujące.

Dlaczego? Ponieważ wciąż słychać je w uszach i nie można się od niego opędzić.

Tym właśnie jest motyw fabularny chodź nie jest czymś tak denerwującym jak nieuchwytny owad. Można go sobie wyobrazić jako dźwięk, który przewija się przez każdą scenę. Ideę, która w tej lub innej formie ukrywa się w rozmowach bohaterów, w opisach krajobrazu i w scenach akcji.

Motyw fabularny próbuje odpowiedzieć na pytanie: jaka jest główna idea, główna myśl stojąca za historią i wydarzeniami, które się w niej znajdują? Brzmi to bardzo filozoficznie, jakbyśmy poszukiwali Świętego Graala albo odpowiedzi na pytanie o sens życia, jednak wcale nie musi być trudne.

Jest on czymś w rodzaju refrenu piosenki, który łączy utwór w całość. Motyw fabularny może być czymkolwiek: zemstą, zdradą, wiarą w jakieś ideały, pięknem natury. Nie musi być również odmieniany przez wszystkie przypadki przez wielkich mędrców.

Jednym z głównych motywów Johna Wicka jest zemsta. W jaki sposób jest ona przedstawiona? Główny bohater mści się na wandalach, którzy zabili mu psa i zniszczyli samochód.

Motyw fabularny, poza wpływem na samą fabułę historii, potrafi wpłynąć również na świat oraz bohaterów. W historii, w której głównym motywem będzie nieszczęśliwa miłość, główny bohater zapewne nie będzie szczęśliwym dziadkiem z trójką wnuków, a świat nie będzie opanowany przez szczęśliwe małżeństwa…

Wróćmy więc do przykładu Piotra Nowaka. Znamy już jego motyw osobowy. Jest bankierem, którego niedawno rzuciła dziewczyna. W tym momencie pokażę wam magię. Może się wydawać, że wszystko już wiadomo. Powiecie:

„Przecież to typowy początek historii romantycznej”.

A ja powiem, że motyw fabularny to potężna siła.

Załóżmy więc, że główną ideą, wokół której będzie obracać się cała historia, będzie poszukiwanie wiary. Nagle wszystko wywraca się do góry nogami! Piotr Nowak, bankier ze złamanym sercem, uznaje, że wszystkie rzeczy materialne przestały mieć dla niego jakiekolwiek znaczenie, i postanawia wyruszyć na poszukiwanie Prawdy przez duże P.

Mamy już więc postać, którą potrafimy sobie lepiej wyobrazić, oraz siłę, która będzie pociągać ją do przodu. Teraz należy nadać historii kontekst i umiejscowić ją w sprecyzowanych ramach, a do tego przyda się motyw świata.

Jakiego koloru jest to miasto?

Jestem fanem fantastyki. To mój ulubiony gatunek literacki. Zaczytywałem się w wielu twórcach, którzy tworzyli niesamowite, ogromne światy. Kiedy sam usiadłem do pisania, byłem skonsternowany. W angielskiej sferze porad pisarskich worldbuilding, czyli światotwórstwo, wydaje się oddzielną nauką, traktowaną na równi z samym pisarstwem. Istnieją opasłe tomy o tworzeniu królestw, miast, rzek, własnych języków i cywilizacji. Jednak ja chciałem jedynie napisać fajne opowiadanie, a nie encyklopedię świata wymyślonego.

Tworzenie świata od podstaw wydawało się zbyt skomplikowane, dlatego wymyśliłem na własne potrzeby proste narzędzie, które nazwałem motywem świata.

Tak samo jak motyw osobowy, motyw świata składa się z dwóch części. Pierwsza z nich jest typowo fizyczna.

Próbuje odpowiedzieć na pytanie:

„gdzie i kiedy znajduje się fabuła historii?„

W mieście, na wsi, na pustyni, nad rzeką. Nie musi to być jedna lokalizacja, tylko dany obszar: w Polsce, w Europie, na Marsie. Warto również zrozumieć, kiedy będzie miała miejsce fabuła historii, ponieważ tworzy to bardziej szczegółowy kontekst.

Odpowiedź może być bardzo pomocna, ponieważ tworzy prosty, ale silny hak z rzeczywistością. Ciężko wyobrazić sobie coś, co jest nieokreślone i niepewne. Kiedy powiemy, że chcemy mieć historię na pustyni, posiadamy mało kontekstu. Jednak, jeśli powiemy, że na pustyni należącej do Libanu albo nią inspirowanej, nagle kontekst tego miejsca staje się inny, bardziej dokładny.

Drugim elementem, mniej typowym, ale bardzo ciekawym podczas pisania historii, są odczucia i emocje związane ze światem, po którym porusza się główny bohater. Jest to świetna rzecz pomagająca w opisach. Jeśli pustynia, na której będzie miała miejsce fabuła, będzie okrutna, słońce nad głowami postaci stanie się nieubłagane. Jeśli motywem świat będzie to, że pustynia jest piękna, słońce stanie się niezwykłe, hipnotyzujące i ujmujące. Przykłady można mnożyć bez końca. Element emocjonalny nadaje światu charakter.

Należy pamiętać również, że podobne motywy świata mogą być wykonane w zupełnie inny sposób. Gra o tron nie przypomina Władcy Pierścieni, pomimo tego, że oba światy dzielą podobne cechy fizyczne. Jednocześnie emocje związane z tymi światami nie mogłyby być bardziej różne.

Zakończmy więc tworzenie naszej małej historii o Piotrze Nowaku, bankierze o złamanym sercu, którego głównym motywem fabularnym jest poszukiwanie wiary.

Aby stworzyć motyw świata, można odpowiedzieć na pytania:

„gdzie i kiedy będzie miała miejsce fabuła oraz jakie emocje będą z nią związane?„

Fabuła będzie miała miejsce w futurystycznym Kairze dwudziestego drugiego wieku, a główną emocją dominującą w świecie będzie cynizm. Widzicie? Piotr zaczyna żyć w konkretnym miejscu używać bardziej sprecyzowanej technologii, poznawać ludzi, którzy będą tacy a nie inni.

Uf, przeszliśmy długą drogę. Wiemy już, czym jest motyw osobowy, motyw fabularny i motyw świata. Ostatecznie należy pamiętać, że motyw jest tylko narzędziem, którego nadrzędnym celem jest wsparcie w tworzeniu historii.

Twórcza siła motywów

Tak jak wy wszyscy, moje drogie czytelniczki i moi drodzy czytelnicy, Piotr Nowak przeszedł długą drogę. Na początku był nikim więcej niż imieniem i nazwiskiem człowieka, który mógł być każdym mężczyzną. Jednak w trakcie poznawania i wykorzystywania motywów stał się jedyny w swoim rodzaju. Zyskał zawód oraz coś, co ukształtowało jego życie. Jego poczynania zyskały niewidzialną siłę, która będzie mu towarzyszyć przez całą historię. Wreszcie znalazł się pośród piramid, w futurystycznym, cynicznym świecie bez wiary. Mam nadzieję, że wyciągnęliście z tego artykułu tyle samo, a może nawet więcej niż Piotr.

W moim pierwszym artykule posłużyłem się metaforą kompasu i tutaj również jej użyję. Motywy są po to, żeby wyznaczać odpowiedni kierunek. Pozwalają wyprostować poplątane myśli i zdefiniować i wybrać drogę. Tak jak wszystkie porady, są one jedynie narzędziem, które ma za zadanie pomóc w waszej Drodze Pisarza.

Jednak, aby coś osiągnąć, należy podjąć zadanie. Po przeczytaniu tego artykułu zapraszam was do wykonania prostego ćwiczenia. Weźcie zeszyt, najlepiej taki, którego nie zgubicie. Znajdźcie pustą kartkę i spróbujcie stworzyć mały pomysł na historię złożony z trzech motywów.

Na początek uzupełnijcie zdanie:

„Moja historia jest o [kimś], który/która [znajduje się w jakiejś sytuacji, czegoś pragnie albo przed czymś ucieka]”.

Następnie drugie:

„Historia obraca się wokół [jednego słowa lub krótkiego zdania]”.

Na przykład: zemsty, podróży, zdrady, winy, odkupienia, zakazanej miłości itd.

Potem trzecie:

„Historia dzieje się w [jakim] [miejscu]”.

Na przykład: brudnym mieście, spokojnej wsi, zimnym królestwie, pustym statku kosmicznym.

Na końcu spójrzcie na zarys historii, który właśnie stworzyliście, i spróbujcie napisać jedną rzecz, która wam się w nim podoba. Kto wie, może właśnie wpadliście na ideę wartą miliony!

Wreszcie zapraszam was wszystkich do dołączenia do newslettera, gdzie będziecie dostawać powiadomienia o nowych artykułach oraz dodatkowe zadania. Dziękuję za przeczytanie tego tekstu i życzę wam powodzenia na waszej Drodze Pisarza.